‘Fujifilm is groter dan ooit’

Als Mike Dingemans vertelt dat hij bij Fujifilm werkt, moet hij soms uitleggen dat het bedrijf nog bestaat. Sterker nog, zegt hij dan, het bedrijf is groter dan ooit. Fujifilm zit midden in een omslag die nodig is doordat digitale fotografie het fundament onder het bedrijf heeft weggeslagen, maar ziet talloze mogelijkheden om haar kennis te vermarkten. In Japan maakt het bijvoorbeeld naam als cosmeticaproducent.

Fotorolletjes zijn een hightech product. Ze bestaan uit al gauw tien dunne films met verschillende optische eigenschappen. Dat vraagt om veel kennis van chemie en productietechnologie. Toen de markt voor fotorolletjes instortte door de razendsnelle opmars van digitale camera’s (die het overigens zelf al sinds 1988 maakt) beschikte Fujifilm weliswaar niet langer over een gewild product, maar wel over hoogwaardige kennis. De vraag was of daar nieuwe toepassingen voor te vinden waren.

‘Tien jaar geleden waren we een technologie-gedreven bedrijf’, vertelt Mike Dingemans, director new business, research & development. ‘Nieuwe ideeën ontstonden in de laboratoria, niet uit marktverkenningen. In die omstandigheden is het wel een voordeel om een Japans bedrijf te zijn in plaats van Amerikaans. Japanse bedrijven werken veel meer bottom up. Er is veel ruimte voor mensen op de werkvloer. Besluiten worden niet genomen, maar ontstaan.’

Het beroep op creativiteit op de werkvloer – in plaats van een ceo die vanuit zijn kantoor de nieuwe koers bepaalt – betaalt zich uit. Hoewel de analoge fotografie op bescheiden schaal blijft bestaan (met name voor speciale films, zoals röntgengevoelige), heeft het bedrijf zich noodgedwongen in hoog tempo gediversifieerd. Dunne hightech films zijn immers op allerlei manieren toepasbaar. In 2014 was nog maar vijftien procent van de wereldwijde winst afkomstig uit fotografie-gerelateerde producten.

Een van de eerste nieuwe markten die Fujifilm aanboorde, nog voor de digitalisering toesloeg, was die voor lcd-schermen. Aanvankelijk moest je daar recht voor zitten om ze te kunnen zien. Fujifilm bleek als enige in staat om een film te ontwikkelen die de kijkhoek aanzienlijk vergrootte. De truc zat in het precies kunnen uitlijnen van de moleculen in de film.

In het verlengde daarvan kijkt Fujifilm met een schuin oog naar autoruiten, die steeds vaker dienst doen als projectiescherm voor dashboardinformatie. Een hightech film op de autoruit vergroot het contrast aanzienlijk. Uit de lcd-markt kwam ook een minder voor de hand liggende toepassing voort: smeerolie. Sommige van de uitlijnbare moleculen die voortkwamen uit het werk voor de lcd-film bleken, indien toegevoegd aan olie, een hoge slijtagebestendigheid te koppelen aan lage viscositeit. Dit product wordt inmiddels voor verschillende toepassingen getest.

Gelatine

Een andere markt die Fujifilm nadrukkelijk in het vizier heeft is de medische. Daar valt nog te verdienen aan innovatie, zoals ook Philips heeft opgemerkt. Om deze stap te maken is een aantal acquisities gepleegd, maar de cruciale kennis komt wel degelijk uit het eigen bedrijf.

‘In fotorolletjes zit veel gelatine’, legt Dingemans uit. ‘Dat materiaal beheersen wij helemaal. Het probleem ermee is dat het van dierlijke materialen gemaakt wordt, waardoor de kwaliteit wisselt. Weinig partijen zijn in staat continue kwaliteit te leveren. Daarom zijn wij op het idee gekomen om een kunstmatige gelatine te maken. Het is wel typerend voor een technologie-gedreven bedrijf dat we het werkend wilden krijgen – wat ook lukte – ondanks dat het materiaal te duur werd voor grootschalige toepassing.’

‘We moesten dus een andere markt daarvoor zoeken. Het materiaal konden we zo maken dat het leek op collageen, celmateriaal dat veel voorkomt in het lichaam. Daardoor bleek het een uitstekende voedingsbodem om cellen op te groeien. We verwachten nu dat de regeneratieve geneeskunde een belangrijke markt voor ons wordt. De eerste resultaten zijn er.’

Waterzuivering

Geheel van eigen bodem is de ontwikkeling van membranen voor waterzuivering. Ook in dit geval ligt de basis in kennis van dunne films en de expertise om die met grote precisie te maken. Fujifilm maakt tegenwoordig membranen die drinkwater maken uit zeewater of energie winnen uit het potentiaalverschil tussen twee oplossingen met verschillende zoutconcentraties. Een proeffabriek staat sinds eind 2014 op de Afsluitdijk, waar IJsselmeer en Waddenzee elkaar ontmoeten. In theorie valt hier genoeg energie te genereren om alle noordelijke provincies van elektriciteit te voorzien.

De totstandkoming van die proeffabriek is ook een mooi voorbeeld van hoe moderne innovatie werkt. De technologie om energie uit het potentiaalverschil te halen wordt sinds de jaren zeventig ontwikkeld. In Nederland wordt dit gedaan door Redstack, een spinoff van wateronderzoekinstituut Wetsus. Dat ging op zoek naar betere membranen en vond in Fujifilm een partner die niet alleen bereid was te investeren in R&D, maar ook in staat om ze te produceren.

En zo noemt Dingemans met alle liefde meer voorbeelden van technologische kennis op zoek naar nieuwe toepassingen: ‘We kijken bijvoorbeeld naar de tuinbouw, omdat we in staat zijn licht op exact de juiste frequenties te filteren, wat interessant kan zijn voor gewassen die het best gedijen bij bepaald licht. Onze kennis van uv-filters zetten we in voor cosmetische producten. In Japan zijn onze Astalift producten zo populair dat jonge mensen de naam Fujifilm verbinden met cosmetica.’

Innovation hub

Hoewel Fujifilm al voor de neergang van de analoge fotografie op zoek ging naar nieuwe toepassingen van zijn technologie, is de heroriëntatie nog verre van voltooid. Dingemans: ‘Vijf jaar geleden hebben we de omslag gemaakt naar een meer marktgerichte benadering. We hebben heel veel technologie op de plank en proberen door connecties te maken toepassingen daarvoor te vinden. We zijn ook echt een multinationaal bedrijf aan het worden, waar we voorheen in de eerste plaats een Japans bedrijf waren met vestigingen in het buitenland.’

‘Vanuit die filosofie heeft Fujifilm op drie plaatsen open innovation hubs geopend, in Tokio, Silicon Valley en Tilburg. Hier nodigen we partijen uit om met onze technologie kennis te maken en connecties te maken. De insteek verschilt wel per locatie. In Japan vragen bezoekers altijd meteen: hoe werkt het? In Europa is de vraag: wat kan ik ermee? Uiteindelijk gaat het er echter om samen met bezoekers tot een proces te komen waarin we de mogelijkheden voor nieuwe combinaties onderzoeken.’

In de praktijk bestaat de innovation hub in Tilburg uit een grote presentatieruimte, waarin Fujifilm zijn technologie tastbaar maakt, van instant camera’s als de Instax (polaroid technologie is hot bij de jeugd) tot dunne films voor aanraakschermen. Het is een showcase, maar tegelijkertijd een brainstormruimte, waarin bezoekers en gastheren met elkaar de interactie aangaan over de deuren die door de beschikbare technologie geopend kunnen worden. Daarnaast wordt de ruimte ook voor intern gebruik aangewend.

Het is nog een open vraag of de innovation hubs zullen uitgroeien tot een biotoop zoals Philips’ Hightech Campus, waar rondom de basis van een groot bedrijfslaboratorium startups nieuwe horizonten verkennen. Op dit moment is de tijd niet rijp, zegt Dingemans. ‘We zijn hier in Tilburg van origine een productielocatie. Toen in 2006 de fabriek voor fotorolletjes sloot, speelde het doemscenario dat ook de andere faciliteiten zouden moeten sluiten. Op dit moment verandert de identiteit van Fujifilm sterk. Oude business wordt minder, nieuwe wordt opgestart. Dat is niet de ideale omstandigheid om ruimte te maken voor ontwikkelingen als startups.’

Verder dan dat de timing niet juist is, wil Dingemans niet gaan. Maar in samenwerking met de gemeente Tilburg is reeds onderzoek verricht om de opties voor een incubatorrol te verkennen. Er is zelfs al een locatie, want het terrein van de voormalige fotorolletjesfabriek ligt braak.

Mike Dingemans (55) studeerde werktuigbouw aan de TU Eindhoven en kwam na een korte periode bij Philips in 1989 in dienst bij Fujifilm in Tilburg. Zijn eerste taak was het begeleiden van de bouw van de fabriek voor fotorolletjes, waarvan hij de productiedirecteur was tot hij de fabriek ook weer moest afbreken. Daarna gaf hij leiding aan de offsetplaten- en fotopapierproductielijnen. In die rol legde hij veel nadruk op ontwikkeling van nieuwe producten, hetgeen de opmaat vormde naar zijn huidige functie.

×